Το TikTok συνδέεται με αυξημένο άγχος και καθημερινά λάθη μνήμης

Η χρήση του Tik Tok στην καθημερινότητα δεν επηρεάζει μόνο τον χρόνο που περνάμε μπροστά στην οθόνη, αλλά και την προσοχή και τη μνήμη μας. Νέα μελέτη που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Addictive Behaviors Reports καταγράφει μια σαφή σύνδεση ανάμεσα στον φόβο ότι «μένουμε εκτός» κοινωνικών εμπειριών και στην προβληματική χρήση της δημοφιλούς πλατφόρμας. Σύμφωνα με τα ευρήματα, η υπερβολική ενασχόληση με τα σύντομα βίντεο λειτουργεί ως ενδιάμεσος κρίκος που συνδέει το κοινωνικό άγχος με καθημερινά λάθη συγκέντρωσης και μνήμης.

Οι ερευνητές του του Πανεπιστημίου του Μακάο, σε συνεργασία με επιστήμονες από τη Γερμανία και την Κίνα προσπάθησαν να κατανοήσουν  πώς συγκεκριμένες ψυχολογικές καταστάσεις ωθούν τους ανθρώπους σε υπερβολική χρήση εφαρμογών και αν αυτές οι ψηφιακές συνήθειες επηρεάζουν τη λειτουργικότητα στην «εκτός οθόνης» ζωή. Με άλλα λόγια, διερεύνησαν αν το άγχος που ξεκινά από το κοινωνικό πεδίο μεταφράζεται σε ψηφιακή εξάρτηση και τελικά σε γνωστικές δυσκολίες.

Ο φόβος ότι μένουμε εκτός και οι δύο όψεις του

Κεντρικό ρόλο στη μελέτη παίζει το λεγόμενο «fear of missing out» (FΟMO), δηλαδή ο διαρκής φόβος ότι οι άλλοι ζουν ευχάριστες εμπειρίες χωρίς εμάς. Οι ψυχολόγοι διακρίνουν δύο μορφές του φαινομένου: τη μόνιμη, ως χαρακτηριστικό προσωπικότητας, και την παροδική, που ενεργοποιείται σε συγκεκριμένες καταστάσεις, όπως όταν ακούμε τον ήχο μιας ειδοποίησης. Η πρώτη αφορά μια γενικευμένη ανησυχία ότι «μένουμε πίσω» στη ζωή, ενώ η δεύτερη συνδέεται με την παρόρμηση να ελέγξουμε άμεσα το κινητό.

Οι ερευνητές εξέτασαν επίσης τις λεγόμενες «καθημερινές γνωστικές αποτυχίες». Πρόκειται για μικρά, συνηθισμένα λάθη που κάνουν σχεδόν όλοι: να ξεχνάμε πού βάλαμε τα κλειδιά, να χάνουμε το νήμα μιας συζήτησης ή να μην προσέχουμε μια πινακίδα στον δρόμο. Αν και μεμονωμένα είναι αβλαβή, όταν αυξάνονται σε συχνότητα μπορεί να  έχουν αρνητικές συνέπειες στην ποιότητα ζωής και την επαγγελματική απόδοση. 

Η «διαταραχή χρήσης»

Στο επίκεντρο βρέθηκε και η έννοια της «διαταραχής χρήσης TikTok», δηλαδή μιας κατάστασης όπου το άτομο δυσκολεύεται να ελέγξει τον χρόνο που περνά στην εφαρμογή TikTok. Τα άτομα αυτά συχνά παραμελούν υποχρεώσεις, συνεχίζουν να παρακολουθούν βίντεο παρά τις αρνητικές συνέπειες και νιώθουν ότι δεν μπορούν να σταματήσουν, ακόμη κι όταν το επιθυμούν.

Από το αρχικό δείγμα επιλέχθηκαν 720 ενήλικες χρήστες του TikTok, με μέσο όρο ηλικίας τα 38 έτη. Οι συμμετέχοντες συμπλήρωσαν τυποποιημένα ερωτηματολόγια που αξιολογούσαν τόσο τα επίπεδα κοινωνικού άγχους όσο και τη συχνότητα καθημερινών λαθών προσοχής και μνήμης. Παράλληλα, κλήθηκαν να δηλώσουν πόσο συχνά δυσκολεύονται να διακόψουν τη χρήση της εφαρμογής ή αν αυτή δημιουργεί προβλήματα στην εργασία και στην προσωπική ζωή.

Τι δείχνουν τα δεδομένα

Η στατιστική ανάλυση αποκάλυψε ένα ξεκάθαρο μοτίβο: όσο υψηλότερος ήταν ο φόβος ότι «χάνουν κάτι», τόσο περισσότερα καθημερινά γνωστικά λάθη ανέφεραν οι συμμετέχοντες. Το κρίσιμο στοιχείο, ωστόσο, ήταν ότι η υπερβολική χρήση του TikTok φάνηκε να διαμεσολαβεί αυτή τη σχέση. Με άλλα λόγια, το άγχος ωθεί σε συχνό άνοιγμα της εφαρμογής και αυτή η συνεχής διακοπή της προσοχής οδηγεί σε διάσπαση και πνευματική κόπωση.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει και μια διαφοροποίηση σε σχέση με άλλες πλατφόρμες. Σε παλαιότερες έρευνες για γενική χρήση κοινωνικών δικτύων, ο παροδικός, «στιγμιαίος» φόβος που ενεργοποιείται από ειδοποιήσεις έπαιζε μεγαλύτερο ρόλο. Στην περίπτωση του TikTok, όμως, ισχυρότερη σύνδεση παρατηρήθηκε με το σταθερό χαρακτηριστικό προσωπικότητας. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι ο ατελείωτος, προσωποποιημένος αλγόριθμος προτάσεων αγγίζει βαθύτερες ανασφάλειες και όχι μόνο την ανάγκη για άμεση κοινωνική επιβεβαίωση.

Παρά τους περιορισμούς της μελέτης, τα ευρήματα ενισχύουν την ανάγκη να εξετάζουμε κάθε ψηφιακή πλατφόρμα ξεχωριστά και όχι συλλήβδην ως «μέσα κοινωνικής δικτύωσης». Ο σχεδιασμός, ο αλγόριθμος και ο τρόπος παρουσίασης περιεχομένου φαίνεται πως επηρεάζουν διαφορετικά την ψυχολογία και τη γνωστική λειτουργία. Σε μια εποχή όπου η προσοχή αποτελεί πολύτιμο πόρο, η κατανόηση αυτών των μηχανισμών αποκτά ιδιαίτερη σημασία.